"Màu tím hoa sim" bài thơ đau thương nhất thế kỷ !


                                    (Nhà thơ Hữu Loan)         

         Một buổi chiều cuối tháng giêng. Cùng với vài người bạn chúng tôi  trở lại quê nhà. Trong ánh nắng đượm vàng cuối ngày bất chợt tôi nghe lại bài thơ "Màu tím hoa sim" của thi sĩ Hữu Loan. Với giọng khàn đục của một người đàn ông từng trải bài thơ được đọc lên chậm rãi
:

"Nàng có ba người anh đi bộ đội

Những đứa em nàng
            Có em chưa biết nói ..."

Mọi người ngồi hôm ấy đều ngồi trầm ngâm xúc động.

Lâu lắm rồi hơn 60 năm kể từ ngày người vợ bé bỏng chiều quê của thi sĩ miền Nga Sơn - Thanh Hoá ra đi mãi mãi dể lại nỗi thương đau tận cùng của một cuộc tình định mệnh và đy nghiệt ngã. Tôi bồi hồi nhớ lại...


         Tình yêu thời chiến chinh

         
         Hữu Loan tên thật là Nguyễn Hữu Loan sinh ngày 14-6-1919 tại làng Vân Hoàn xã Nga Lĩnh huyện Nga Sơn tỉnh Thanh Hóa. 
         
Năm 24 tuổi Hữu Loan rời quê nhà lên Thanh Hóa dạy học. Lúc bấy giờ ở  Thanh Hóa có cửa hàng bán vải và bán sách của bà Tham Kỳ (tên thật là Đái Thị Ngọc Chất) vợ của ông Lê Đỗ Kỳ kỹ sư canh nông có thời làm Tổng Thanh tra Canh nông Đông Dương). Những ngày tháng xa quê Hữu Loan thường ghé lại quán xem và mua sách. 
         
Hữu Loan được ông bà Lê Đỗ Kỳ mời về dạy học. Gia đình ông bà có 3 người con trai sau này đều gia nhập quân đội :
         
"Nàng có ba người anh đi bộ đội 
         Những em nàng 
         Có em chưa biết nói 
         Khi tóc nàng xanh xanh ..."
         
Ngày ấy ông 26 tuổi đêm đầu tiên đến nhà bà Kỳ đã hạ sinh một đứa con gái cô bé ấy sau này mắt luôn mở to nhìn ông không dứt đó chính là cô em gái của cô Lê Đỗ Thị Ninh lúc đấy mới 10 tuổi. Hữu Loan và Ninh rất thân nhau ông xem cô như em gái và cô cũng rất quý mến ông :
         
"...Tôi người Vệ quốc quân 
         xa gia đình 
         Y
êu nàng như tình yêu em gái
         
Ngày hợp hôn 
         Nàng không đòi may áo mới..." 
         
Sau đó Hữu Loan rời Thanh Hóa lên Hà Nội thi Tú tài và đỗ hạng ưu người Pháp muốn mời Hữu Loan vào làm thư ký ở Phủ Toàn quyền với lương rất cao nhưng do không thích Pháp nên Hữu Loan quay trở lại nghề dạy học. Cô Ninh càng lớn càng nết na và  xinh đẹp một vẻ đẹp thánh thiện. Mặc dù gia đình rất giàu có  500 mẫu ruộng và gần năm chục người làm nhưng riêng quần áo của Hữu Loan cô không cho người làm đụng đến mà tự tay giặt ủi xếp và cất vào tủ. Bà Chất rất quý mến ông có ý định gả cô em gái xinh đẹp tên Nga cho ông nhưng  Nga lại không thích vương vấn chuyện đời mu ốn xuất gia theo đạo nên bà lại đổi ý gả con gái mình cho Hữu Loan. Ông nhớ lại : "Lúc đấy có bao giờ tôi nghĩ chuyện tình yêu với Ninh tôi hơn cô ấy đến 16 tuổi lại xem cô ấy như em gái nuôi"
         
Hữu Loan kể lần đầu tiên tôi tới nhà bà Chất phải gọi mãi cô bé Ninh mới chịu ra khoanh tay chào thầy miệng nói lí nhí:
         
-Em chào thầy ạ!
         
Chào xong cô bé bất ngờ mở to mắt nhìn thẳng vào tôi. Đôi mắt to đen láy tròn xoe như có ánh chớp ấy đã hằn sâu vào tâm trí tôi theo tôi suốt cả cuộc đời. Thế là từ hôm ấy tôi dạy em đọc viết. Em là một cô bé thông minh ít nói và mỗi lần mở miệng là giống y như một "bà cụ". Có lần tôi kể chuyện này cho hai người anh của em nghe. Không ngờ câu đùa ấy đến tai em. Thế là em dỗi! Suốt một tuần liền em nằm lì ở buồng trong không chịu học hành. Trước đó hằng ngày em vẫn chăm sóc tôi một cách rất thầm kín. Lúc thì đặt vào góc mâm chỗ tôi ngồi ăn một vài quả ớt đỏ au em vừa hái ở vườn lúc thì quả chanh mọng nước... Những buổi trưa hè khi tôi ngủ trưa em lén lấy chiếc áo sơ mi trắng của tôi treo ở góc nhà đem ra giếng giặt".
         
Một hôm em nằng nặc đòi tôi đưa em lên khu rừng thông. Tôi sợ em lại dỗi nên đánh liều xin với ông bà  cho đưa em lên núi chơi. Xe kéo chạy chừng một giờ mới tới được chân đồi. Em leo đồi nhanh như một con sóc. Tôi đuổi theo em đến đứt cả hơi. Lên tới đỉnh đồi em ngồi xuống và bảo tôi: 
         
-Thầy ngồi xuống đi!
         
Tôi ngồi xuống bên em. Chúng tôi cứ ngồi như thế và im lặng bên nhau. Bất chợt em nhìn tôi rồi ngước mắt nhìn ra tít tận chân trời không hiểu lúc đó em nghĩ gì. Bỗng em hỏi tôi:
         
- Thầy có thích ăn sim không?
         
Tôi nhìn xuống sườn đồi tím ngắt một màu sim. Em đứng lên và đi xuống. Tôi mệt quá và nằm thiếp đi trên thảm cỏ... Khi tỉnh dậy tôi thấy em đã ngồi bên tôi với chiếc nón đầy ắp sim. Những quả sim đen nhánh chín mọng. 
         
- Thầy ăn đi!
         
Tôi cầm quả sim từ tay em đưa lên miệng trầm trồ
         
-Ngọt quá ! 
         
Tôi sinh ra trong một gia đình nông dân quả sim đối với tôi chẳng lạ lẫm gì nhưng thú thật chưa bao giờ tôi được ăn những quả sim ngọt đến thế. Cứ thế chúng tôi ăn hết quả này tới quả khác. Tôi ngước nhìn em em cười. Hai hàm răng và đôi môi em đỏ tím hai bên má cũng đỏ tím một màu sim. Tôi phá lên cười em cũng cười theo...

         Hạnh phúc mong manh

         
         Hữu Loan hồi tưởng...
         
Cuối mùa đông năm ấy tôi lên đường đi kháng chiến làm Chính trị viên tiểu đoàn ở sư 304 của tướng Nguyễn Sơn.
         
Hôm tiễn tôi em cứ theo mãi ra tận đầu làng và lặng lẽ đứng nhìn theo. Lên đến bờ đê nhìn xuống đầu làng em vẫn đứng đó nhỏ bé và mong manh. Em giơ bàn tay nhỏ xíu như chiếc lá sim vẫy tôi. Tôi lại đi và nhìn lại cho tới khi không còn nhìn thấy em nữa.
         
Những năm tháng ở chiến khu thỉnh thoảng tôi có nhận được tin tức từ quê lên tôi biết em vẫn khỏe và đã khôn lớn. Chín năm sau tôi trở lại nhà... Về Nông Cống tìm em. Hôm gặp em ở đầu làng tôi hỏi em hỏi rất nhiều nhưng em không nói chỉ bẽn lẽn lắc hoặc gật đầu. Em giờ đây không còn là cô học trò Ninh bướng bỉnh nữa rồi. Em bây gi đã là một cô gái xinh đẹp. Một tuần sau đó chúng tôi kết hôn. Đám cưới thật đơn sơ:
         
"...Tôi mặc đồ quân nhân 
         đôi giày đinh 
         bết bùn đất hành quân 
         Nàng cười xinh xinh 
         bên anh chồng độc đáo 
         Tôi ở đơn vị về 
         Cưới nhau xong là đi ..."
         
Hạnh phúc ngọt ngào. Hai tuần phép của tôi trôi đi nhanh quá ! 
         
Hôm tiễn tôi lên đường em vẫn đứng ở đầu làng nơi tám năm về trước em đã đứng. Chỉ có điều giờ đây em không còn là cô bé Ninh nữa mà đã là người bạn đời người vợ yêu quý của tôi. Tôi đi và quay đầu nhìn lại... Nếu như tám năm về trước khi nhìn lại  tôi chỉ cảm thấy cô quạnh một nỗi sầu man mác thì lần này tôi thực sự đau buồn. Đôi chân tôi  không đứng nỗi và em cũng như quỵ xuống. Tôi đâu ngờ đây là lần chia tay cuối cùng...

         
Dòng sông định mệnh

         
         Ngày 29/5/1948 một ngày định m
ệnh Ninh đưa quần áo ra giặt ở sông Chuồng (thuộc ấp Thị Long Nông Cống). Đoạn sông này gần đổ ra biển nên nước chảy xiết. Buổi trưa bà Chất rủ cô Ninh ra tắm nhưng cô đã tắm buổi sáng nên mang quần áo ra giặt. Đang giặt Ninh bỗng trượt chân chới với giữa dòng nước hung dữ bà mẹ quay lại chỉ thấy tóc con mình xõa trên mặt nước. Ba ngày sau rất kỳ lạ xác cô Ninh mới nổi lên không xa bến nước bao nhiêu trong khi nước ở nơi này chảy rất mạnh. Có người nói do cô bị kẹt ở dưới đáy có người bảo cô Ninh vương vấn gia đình nên không muốn đi xa... 
         
Ninh chết trong khi đang mặc chiếc áo màu tím. Dọc bờ sông dưới chân núi Nưa nơi cô chết cũng mọc đầy những hoa sim tím. Thấp thoáng những cánh quân đi qua những đồi sim bạt ngàn. Câu thơ bi hùng:
         
"...
Chiều hành quân
         Qua những đồi sim
         những đồi sim dài trong chiều không hết
         Màu tím hoa sim
         tím chiều hoang biền biệt
..."
         
Ba tháng sau Hữu Loan  nhận được tin dữ v qua đời. Ninh chết quá thảm thương. Ông chạy về đến nơi thì mọi việc đã xong. Mẹ ngồi khóc bên mộ con chiếc bình hoa trong ngày cưới được mọi người dùng làm bình hương để thờ tự:
         "...Chiếc bình hoa ngày cưới.
            
thành bình hương
         
Tàn lạnh vây quanh..."
         
Chiếc bình đặc biệt ấy ông Hữu Loan vẫn giữ đến tận bây giờ và được đặt trên bàn  thờ cô Ninh cùng với tấm ảnh cô chụp năm lên 10 tuổi. Vào một đêm mưa bão lớn nước tràn từ mái nhà xuống bàn thờ đã làm hỏng tấm ảnh duy nhất đó.
         Ba người anh của cô Ninh mà ông Hữu Loan đã dạy học và đựợc nhắc đến ở ngay đầu bài thơ lúc đấy đang ở chiến trường Đông Bắc. Không hiểu thư từ đi lại khó khăn hay sao mà họ nhận được thư báo tin em gái mất rồi ít lâu sau mới nhận được thư báo tin người em gái lấy chồng.
         
Rất ít ai biết được về ba người anh của Ninh người anh cả Lê Đỗ Khôi là Chính ủy tiểu đoàn hy sinh chỉ vài giờ trước khi trận Điện Biên Phủ kết thúc. Người thứ hai là Lê Đỗ Nguyên tức Trung tướng Phạm Đình Cư nguyên Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị còn người anh thứ ba là Lê Đỗ An tức Nguyễn Tiên Phong nguyên Bí thư Trung ương Đoàn - Phó Ban dân vận Trung ương.
         Trở về doanh trại với nỗi đau xé lòng Hữu Loan như người bị mất hồn. Trong nỗi đau tột cùng bài "Màu tím hoa sim" được viết ngay bên mộ vợ trên một cái quạt giấy. Bài thơ khóc vợ nổi tiếng của ông được chép tay nhau và lan truyền rất nhanh chóng trong quân đội theo suốt cuộc chiến tranh đầy máu lửa.
         
Mãi đến những năm 1993 ông thêm một đoạn ở cuối bài thơ. Gần 50 năm sau lời thơ của ông vẫn ai oán như xưa:
         
"...Ai hát
         vô tình hay ác ý với nhau
         Chiều hoang tím
         có chiều hoang biết
         Chiều hoang tím
         tím thêm màu da diết. ..
         nhìn áo rách vai
         tôi hát trong màu hoa:
         "Áo anh sứt chỉ đường tà
         Vợ anh mất sớm. ..!
         Màu tím hoa sim tím
         Tình tang lệ rớm. ..
         Ráng vàng ma và sừng rúc
         điệu quân hành
         Vang vọng chập chờn
         theo bóng những binh đoàn
         biền biệt hành binh
         vào thăm thẳm chiều hoang màu tím...
         Tôi ví vọng về đâu
         Tôi với vọng về đâu?
         - Áo anh nát chỉ dù. .. lâu!
         
Phần thêm vào một thời cũng gây xôn xao có những người thích phần thêm nhưng có người chỉ muốn bài thơ nguyên thủy đã ăn sâu vào tâm khảm. Hữu Loan giải thích rằng việc ông viết thêm chỉ để làm cho rõ thêm ý cuối bài.
         
Bài thơ đã được các nhạc sĩ miền Nam phổ nhạc. Phạm Duy nổi tiếng với bài "Áo anh sứt chỉ đường tà" còn Dzũng Chinh cũng đã phổ thành nhạc phẩm boléro "Những đồi hoa sim" Duy Khánh với bài "Màu tím hoa sim". Cho dù với  phong cách đối ngược nhau hoàn toàn các bản nhạc đều được rất đông người biết đến.
         
Khi người ta hỏi Hữu Loan rằng ông thích bài hát nào nhất trong số các  bản nhạc trên thì ông chỉ im lặng ánh mắt nhìn ra vườn hững hờ:
      
   
- Tôi không để ý chuyện người ta phổ nhạc tôi.
         
Bà Nhu người vợ sau của ông giải thích: 
     
    
- Ông ấy không thích bài nào cả   khi phổ nhạc người ta đổi lời mất mấy đoạn rồi.
         
Và như thế từ đó đến nay ông không bao giờ bước chân ra khỏi cổng nhà nữa. Mỗi ngày ông ra chiếc võng trong vườn nằm nhìn ngắm các cây cối xung quanh. Gần đây người con út của ông bắt đầu tìm cách sưu tầm lại các bài thơ còn thất lạc của ông cũng có người đưa trả lại nhưng chủ yếu do ông Hữu Loan nhớ ra và đọc lại. Không biết bao giờ tập thơ mới xuất bản và có kịp khi ông vẫn còn sống hay không nhưng tên tuổi Hữu Loan cũng vẫn gắn chặt với Màu tím hoa sim được xem như một trong những bài thơ tình đau thương nhất của thế kỷ 20.

         MÀU TÍM HOA SIM 

         Nàng có ba người anh đi bộ đội 
         Những em nàng 
         Có em chưa biết nói 
         Khi tóc nàng xanh xanh 

         Tôi người Vệ quốc quân 
         xa gia đình 
         Yêu nàng như tình yêu em gái 
         Ngày hợp hôn 
         nàng không đòi may áo mới 

         Tôi mặc đồ quân nhân 
         đôi giày đinh 
         bết bùn đất hành quân 
         Nàng cười xinh xinh 
         bên anh chồng độc đáo 
         Tôi ở đơn vị về 
         Cưới nhau xong là đi 
         Từ chiến khu xa 
         Nhớ về ái ngại 
         Lấy chồng thời chiến binh 
         Mấy người đi trở lại 
         Nhỡ khi mình không về 
         thì thương 
         người vợ chờ 
         bé bỏng chiều quê... 

         Nhưng không chết 
         người trai khói lửa 
         Mà chết 
         người gái nhỏ hậu phương 
         Tôi về 
         không gặp nàng 
         Má tôi ngồi bên mộ con đầy bóng tối 
         Chiếc bình hoa ngày cưới 
         thành bình hương 
         tàn lạnh vây quanh 

         Tóc nàng xanh xanh 
         ngắn chưa đầy búi 
         Em ơi giây phút cuối 
         không được nghe nhau nói 
         không được trông nhau một lần 

         Ngày xưa nàng yêu hoa sim tím 
         áo nàng màu tím hoa sim 
         Ngày xưa 
         một mình đèn khuya 
         bóng nhỏ 
         Nàng vá cho chồng tấm áo 
         ngày xưa... 

         Một chiều rừng mưa 
         Ba người anh trên chiến trường đông bắc 
         Được tin em gái mất 
         trước tin em lấy chồng 
         Gió sớm thu về rờn rợn nước sông 
         Đứa em nhỏ lớn lên 
         Ngỡ ngàng nhìn ảnh chị 
         Khi gió sớm thu về 
         cỏ vàng chân mộ chí 

         Chiều hành quân 
         Qua những đồi hoa sim 
         Những đồi hoa sim 
         những đồi hoa sim dài trong chiều không hết 
         Màu tím hoa sim 
         tím chiều hoang biền biệt 
         Có ai ví như từ chiều ca dao nào xưa xa 
         Áo anh sứt chỉ đường tà 
         Vợ anh chưa có mẹ già chưa khâu

Phần viết tiếp bài thơ của nhà thơ Hữu Loan 50 năm sau...

         "...Ai hát
         vô tình hay ác ý với nhau
         Chiều hoang tím
         có chiều hoang biết
         Chiều hoang tím
         tím thêm màu da diết. ..
         nhìn áo rách vai
         tôi hát trong màu hoa:
         "Áo anh sứt chỉ đường tà
         Vợ anh mất sớm. ..!
         Màu tím hoa sim tím
         Tình tang lệ rớm. ..
         
         Ráng vàng ma và sừng rúc
         điệu quân hành
         Vang vọng chập chờn
         theo bóng những binh đoàn
         biền biệt hành binh
         vào thăm thẳm chiều hoang màu tím...
         
         Tôi ví vọng về đâu
         Tôi với vọng về đâu?
         - Áo anh nát chỉ dù. .. lâu!
                                                                                                (Nguồn tổng hợp)

Đàm Chung

.

Theo như cháu được đọc ở một tài liệu khác thì người vợ trẻ đã mất của Hữu Loan k phải là con của gđ giàu có như trong bài đã viết. người vợ sau tên Nhu mới là người con của gđ giàu có, có 500 mẫu đất canh điền., đó là gia đình địa chủ, nhưng hiền lành, vẫn hay giúp đỡ bộ đội, sau này bị quy tội, cả gđ bị xử chết, còn xót lại ng con út tên Nhu. Hữu Loan do cảm thông mà lấy làm vợ.

daophantoan

Bài viết của anh đã cho tôi hiểu thêm về một con người và những cuộc đời!
Cảm ơn anh nhiều lắm hẹn gặp anh thường xuyên! Kính!

kimlientb68

Kính thăm anh Khoa !

Anh Khoa kính quý!
KL sang thăm anh Khoa đọc bài viết của anh thật thú vị và cảm động về hoàn ra đời của bài thơ nỗi tiếng của nhà thơ HỮU LOAN !
Chúc anh ngày mới luôn vui !
THÂN KÍNH !

truongvankhoa

Bạch Dương thân mến !
Nếu có dịp đi công tác ở Hà Nội anh sẽ ghé thăm em.
Chắc có lẽ em rất thích nghe những bản nhạc của ngày xưa vì em có những cảm nhận về âm nhạc rất thú vị.
Anh hay viết về đề tài xã hội chính trị nhưng đôi khi lại xen vào một tí âm nhạc thơ ca cho nhẹ nhàng trang blog em ạ
Cảm ơn em đã ghé thăm
Chúc em sức khỏe và hạnh phúc !

truongvankhoa

Hoàng Ngọc Lan hôm nay lại ghé thăm và để lại comment hay lắm !
Em viết súc tích cô đọng và giàu tính văn học.
Em có kiến thức sâu rộng về lĩnh vực thi ca và có những nhận xét rất tinh tế.
Mọi người trên mạng vnweblog hay khen những comment của em.
Cảm ơn em rất nhiều !
Chúc cả nhà vui khoẻ hạnh phúc gặp nhiều may mắn thăng tiến trong công việc.

truongvankhoa

Cảm ơn Lệ Thủy đã bổ sung thêm những khía cạnh khác xung quanh bài thơ "Màu tím hoa sim"
Anh cũng không muốn nhắc lại vì sợ tác giả buồn và chạnh lòng.
Đúng là sau khi bài thơ khóc vợ ra đời không xuất bản như bây giờ mà chỉ truyền miệng chép tay giấu nhau đọc sợ người ta biết là "chết đó!". Em cứ tưởng tượng một điếu văn bằng thơ khóc người vợ mà giống hàng quốc cấm vậy ??!!!.
Bài thơ đã "giáng tai hoạ" cho nhà thơ Hữu Loan. Những bi kịch đã xảy ra sau đó...
Thậm chí những bản nhạc phổ thơ của Phạm Duy Dzũng Chinh Duy Khánh cũng bị cấm luôn sau năm 1975.
Cảm ơn em đã chia sẽ những vấn đề này.
Chúc em vui và luôn ghé thăm anh.

truongvankhoa

Hoa Vông Vang thân mến !

Đúng là bản nhạc "Áo anh sứt chỉ đường tà" của nhạc sĩ Phạm Duy rất hay HVV ạ!
Nếu hát bản này với guitare vào một buổi chiều ở vùng trung du chập chùng hoa sim tím thì quá tuyệt vời.
Có khi nào em ra Miền Trung chưa em ?
Sài gòn chắc khó tìm ra miền trung du có đồi sim như vậy.
Cảm ơn HVV đã ghé thăm.
Chúc em sức khỏe và gặp nhiều may mắn!

truongvankhoa

Thật tuyệt vời khi Quỳnh Hương chép lại cho anh bài thơ của em về chuyền tình của Hữu Loan.
Bài thơ hay và xúc động thật. Anh hơi bị bất ngờ đó em ạ!
Anh rất thích đoạn cuối:
"Còn đây đồi sim tím thương đau
Người chẳng còn đâu để ai sầu"
Rất vui khi em trở lại và ghé thăm em !
Chúc em hạnh phúc !

truongvankhoa

Rêu thân !
Em làm thơ hay và cũng rất thích nhạc.
Rất vui khi em ghé thăm và chia sẽ về bài viết của anh.
Đầu năm trang blog của em rất khởi sắc em ạ.
Chúc em có nhiều bài thơ hay để mọi người được thưởng thức.
Chúc em vui và gặp nhiều niềm hạnh phúc.

truongvankhoa

út6 lần đầu tiên ghé thăm trang blog của anh phải không? Cảm ơn rất nhiều. Hy vọng em sẽ ghé thăm thường xuyên. Đúng như em nói: "Thơ hay chỉ một lần xuất thần - định mệnh..."
Chỉ một lần thôi ! Có người suốt cuộc đời chỉ có một tác phẩm duy nhất và cũng là tác phẩm để đời cho nhân loại.
Chúc em vui và gặp nhiều niềm hạnh phúc.